اگر از كلیشه‌های‌رایج سینمای‌جنگ دلزده‌اید، به تماشای "نفوذی" بنشینید

اگر از كلیشه‌های‌رایج سینمای‌جنگ دلزده‌اید، به تماشای "نفوذی" بنشینید

علیرضا پورصباغ: یك قاعده كلی در هالیوود برای ساخت فیلم‌های جریان‌ساز وجود دارد كه این قاعده منبع اقتباسی است. متاسفانه در سینمای ایران این شیوه عموماً قاعده به حساب نمی‌آید و تمامی منابع داستانی به صورت مستقل توسط فیلمنامه‌نویسان و یا خود كارگردان خلق می‌شود.

در چنین سینمایی خلاقیت و بدعت رفته رفته ته نشین می‌شود، جریانی كه در سینمای ما به هیچ انگاشته می‌شود.

فیلم سینمایی «نفوذی» از معدود آثار اقتباسی است كه ایده اولیه آن از یك رمان اقتباس شده و با این توصیف، اصل روایت با اینكه با اصل كتاب متفاوت است اما اثرگذاری جریان اقتباس بر كلیت روایت سبب ارتقا كیفیت داستان «نفوذی» شده است. با این توصیف بهتر است در سینمای ملی و حتی مستقل مقوله اقتباس در اولویت باشد تا مقوله مولف بودن.

اما نكته جالب این فیلم این است مدت‌ها قبل كمی بعد از جشنواره فیلم فجر، "احمد كاوری" كارگردان بی‌ادعای "نفوذی" در گفتگویی غیررسمی با نگارنده گفت كه فیلم را برای سینمای بدنه ساخته است و آنچنان مدعی ساخت فیلم‌های خاص نیست.

از قضا فیلم سینمایی «نفوذی» آنقدر خاص و متفاوت است كه توانست نگاه منتقدان و مردم را به سمت خویش جلب كند. پس یك نتیجه‌گیری ساده می‌توان كرد، كاربران سینما برایشان فیلم با محوریت دفاع و یا غیر تفاوتی ندارد. موضوع مهم‌تر برایشان دیدن روایت‌های بومی و میهنی بر مبنای تعریف همان قاعده‌های كلاسیك سینماست.

فیلم سینمایی «نفوذی» برای رسیدن و داشتن یك داستان ساده با لایه‌های متعدد چند گره‌افكنی عمیق در داستانش ایجاد كرده كه تنها عنصر تعلیق بیننده را تا انتها با فیلم همراه می‌سازد و اصل روایت با اتكا به همین تعلیق دارای ساختار و انسجامی متفاوت شده است.

در نیم نگاه نخست سازندگان فیلم سینمایی «نفوذی» در فرم، محتوا، وزن دهی بار دراماتیك در هر لایه روایی را موازی ساخته‌اند و شخصیت های خلق شده درام را به پیش می‌برند و چند عنصر اساسی سبب كشش بیشتر روایت تا پایان می‌شود.

1- افشای تدریجی روایت به صورت پلكانی و ترتیب زمانی قصه به صورت رفت و برگشت در دراماتیزه كردن و درآمیختن آن با عنصر تعلیق داستان بسیار مؤثر می‌افتد و می‌توان نتیجه گرفت كه ساختار محتوایی روایت، تأثیر غیرقابل انكاری در فرم و ساختار فیلم داشته است.

2- ترتیب درست معرفی كاراكترها با لابیرنت‌های شخصیتی خاص و معرفی شدن در طول مسیر روایت.

3- پرهیز از نمایش هر المانی برای اصل جمع‌بندی روایت در ذهن تماشاگر.

بررسی زوایای یك داستان از زوایای متعدد بخش اعظمی از فیلم را به گزارش بدل می‌سازد كه بیننده تا اصل جمع‌بندی دائماً در حال گرفتن اطلاعات روایی است.

اما در كنار همه این موارد، فیلم سینمایی «نفوذی»، بخشی از تاریخ جنگ و اسارت را بازسازی می‌كند. این بازسازی تاریخی به فضا سازی‌های عمیق و پر از ظرافت حوادث اردوگاه باز می‌گردد.

ضمن این كه داستان گرفتار كلیشه‌های رایج این ژانر نمی‌شود و از آنتی‌گونیسم كلیشه‌ای معمول و رایج در جریان درام بهره نمی‌برد.

فیلم سینمایی «نفوذی» نه‌ تنها در سینمای دفاع مقدس می‌تواند فیلم مهمی باشد بلكه می‌تواند تنه‌ای به سینمای پلیسی - امنیتی و حتی سینمای دلهره بزند.

فیلم سینمایی «نفوذی»، اثری شوق‌انگیز در سینمای ایران محسوب می‌شود و به دلیل داشتن فضایی متفاوت، شور میهن‌پرستانه‌ای در وجود قهرمانش (فریدون كیافر) متبلور می‌سازد و بار دیگر موضوع قهرمان‌پروری را كه یك اصل اساسی در سینما است را به رخ می‌كشد.

در سینمای دفاع مقدس قهرمانان معمولاً انگیزه قهرمان بودن را ندارند و این موضوع در این چند ساله در سینمای دفاع موضوعی به تاراج رفته است.

قهرمان فیلم سینمایی «نفوذی» شاید در لایه دوم روایت معمولاً گویش كمتری دارد اما انگیزه مكاشفه را در تماشاگر ایجاد می‌كند. حقیقت‌یابی عنصر اصلی و مهمی در شمایل نگاری قهرمان است.

یكی از پرداخت‌های محكم و زیربنایی فیلم تكیه بر شخصیت «فریدون كیافر» با اجرای بی‌نظیر «امیر جعفری» است این شخصیتی عاصی اما خاموش شور میهن پرستانه‌ای می‌آفریند.

حتی در فیلم‌های درجه چندم هالیوود مثل مجموعه آثار «استیو سیگال» اسلوب قهرمان‌پروری لحاظ می‌شود، اما در سینمای ایران رفته رفته قهرمانانش در روایت‌های اجتماعی همسطح گم می‌شود.

اگر سینمای «مسعود كیمیایی» با تمام رخوتی كه معمولاً در چند اثر اخرش نهفته است برای قشر سینمارو جذابیتی فزون دارد بدین دلیل است كه وی قهرمان‌پروری در اصل اثرش كاملا بی‌عیب و نقص است و تماشاگر را در لحظه با خود همراه می‌سازد.

«احمد كاوری» در همان گفتگوی غیر رسمی با نگارنده گفت: بعد از تماشای «گوزن‌ها» از سینما كه راهی خانه‌اش بوده تا ساعت‌ها متمادی فریم به فریم این فیلم را در ذهن مرور می‌كرد دلم می‌خواست فیلمی بسازم كه مردم قهرمان فیلم مرا در ذهن خود چند بار مرور كنند و فكر می‌كنم در مورد فیلم سینمایی «نفوذی» این اتفاق رخ داده است.

در كلیشه‌های معمول در سینمای دفاع عنصر رشادت آنقدر پرنگ می‌شود كه معمولاً قهرمان از شكل و فرم طبیعی فاصله می‌گیرد، اما قهرمان «نفوذی» نگاهش كودكانه و معصومانه است و حق طلبی‌اش آنقدر شعاری و كلیشه‌ای نیست.

دوران كلیشه‌نگاری و كلیشه‌پروری در سینمای جنگ با فیلمی همچون فیلم سینمایی «نفوذی» به پایان می‌رسد و با قهرمانی در فیلم سینمایی «نفوذی» مواجه هستیم كه به جای باور كردنش او را حس می‌كنیم و اگر نگارنده بر جنبه‌های قهرمان پروری تاكید می‌كند به همین دلیل است كه باورهای حسی تماشاگر با روایت در هم آمیزد.

پرداخت عمیق «فریدون كیافر» تماشاگر را به مكاشفه وا می‌دارد و تماشاگر همراه او برای كشف حقیقت پای در میدان مكاشفه می‌گذارد.

** امیر جعفری و فری كافر!

«امیر جعفری» در اجرای نقش «فری كافر» كنترل تمام اعضای بدن خود را در اختیار می‌گیرد و با كمك باز و بسته كردن پلك چشمش، ارتباطی عمیق و دو جانبه با جهان داستانی اطرافش ایجاد می‌كند و تمام این فیلم را گاهی از طریق پلك زدن پیش می‌برد.

وی با ایفای نقش «فری كافر»، اعماق تجربه زیستن و تمنای بودن را در این شخصیت به تماشاگر نشان می‌دهد، در حالی كه ستایش آن شور تعهد و شوق زمینی بودن در خلاقیت فیزیكی بازیگر چهره می‌كند و فیلم در لحظات صورت و تصاویری از صورتش متبلور می‌شود.

فیلم سینمایی «نفوذی» فیلمی حیرت آور است، داستانی درباره اسارت جسمانی و روحانی را به تصاویری دلهره‌آور بدل كرده كه گام به گام شكوفاتر می‌شود و ساختار فیلم در واقع ساختار روند بیداری ذهنی را در فریم به فریم فیلم انتقال می‌دهد.

سناریوی فیلم سینمایی «نفوذی» تكیه برجرقه‌های بده‌بستان هوشمند كلامی و تصویری دارد، اما «احمد كاوری» به عنوان فیلمنامه‌نویس اصل روایت را میان زمان طرح معما تا دوران كشف قرار داده است.

به نظرم اگر از كلیشه‌های رایج سینما جنگ دلزده هستید به تماشای فیلم سینمایی «نفوذی» بنشیند چرا كه در هر فصل از روایت، چه اردوگاه و چه فصل پلیسی، قاعده‌های ژانری متر و معیار سازندگان اصلی هر بخش است و تمام این یادداشت بهانه است برای دیدن فیلمی كه مانند شخصیت‌هایش و همانند معماهای پیچ درپیچ قصه‌اش، می‌خواهد هوشمندانه همه را به بازی بگیرد.

نوشته شده در تاریخ سه شنبه 28 دی 1389    | توسط:    |    |